← Wszystkie wiadomości

W jednej celi z katem: Moczarski, Stroop i historie warszawskich więzień

МУ ŹródłoМузей независимости · ŻIH · IPN
paź21 · Historie
Cała Warszawa
Warszawa
Rakowiecka: Wistula, CC BY-SA 3.0; Павяк (1906) и приказ Штропа (1943): Public domain, Wikimedia Commons. Компоновка редакции, CC BY-SA 3.0.

2 marca 1949 roku uczestnik polskiego ruchu oporu Kazimierz Moczarski trafił do jednej celi z człowiekiem kierującym zagładą warszawskiego getta. Nie było to podczas niemieckiej okupacji, lecz po wojnie, w więzieniu przy Rakowieckiej. Z tego sąsiedztwa wyrosły „Rozmowy z katem” — książka o tym, jak człowiek staje się wykonawcą masowego mordu.

Warszawskich więzień nie da się sprowadzić do listy słynnych osadzonych. Cytadela, Pawiak i Mokotów wiążą się z różnymi władzami i epokami. Sam fakt uwięzienia mógł oznaczać karę za walkę podziemną, polityczną rozprawę albo sąd nad rzeczywistym zbrodniarzem wojennym.

Cytadela: przyszli przeciwnicy po tej samej stronie więziennych drzwi

Po stłumieniu powstania listopadowego Mikołaj I nakazał budowę twierdzy nad Wisłą. Powstała w latach 1832–1836: garnizon i artyleria miały kontrolować niepokorne miasto. W X Pawilonie umieszczono więzienie śledcze dla więźniów politycznych.

Przeszli przez nie Józef Piłsudski i Roman Dmowski — przyszli rywale proponujący Polsce różne drogi. Dziś często widzi się w nich przeciwieństwa; historia Cytadeli przypomina, że obaj najpierw zetknęli się z represyjnym systemem Imperium Rosyjskiego. Trzymano tu też socjalistę Ludwika Waryńskiego, poetę Gustawa Ehrenberga i Jarosława Dąbrowskiego, późniejszego uczestnika Komuny Paryskiej.

Najtragiczniejsza historia dotyczy Romualda Traugutta, przywódcy powstania styczniowego. Jego uwięzienie zakończyła egzekucja: 5 sierpnia 1864 roku jego i czterech członków Rządu Narodowego powieszono przy Cytadeli. Nie należy widzieć X Pawilonu tylko jako „muzeum wielkich Polaków”: cela śledcza była etapem ku zwolnieniu, zesłaniu, katordze albo śmierci.

Pawiak: medal olimpijski nie chronił przed okupacyjnym terrorem

Pawiak istniał przed drugą wojną światową, lecz szczególnie straszną rolę odegrał podczas niemieckiej okupacji. Więziono tu Janusza Kusocińskiego — mistrza olimpijskiego z Los Angeles z 1932 roku w biegu na 10 000 metrów. Nazwisko znane z historii sportu znalazło się w historii masowych represji.

Inni więźniowie to były marszałek Sejmu Maciej Rataj, socjalistyczny polityk Mieczysław Niedziałkowski i pisarz Witold Hulewicz, redaktor podziemnej „Polska Żyje”. Wszystkich czterech Niemcy rozstrzelali w Palmirach. To ważny szczegół geograficzny: miejsce uwięzienia nie zawsze było miejscem zabójstwa. Historia Pawiaka wykracza poza mury — na leśne miejsca egzekucji i w losy rodzin próbujących ustalić, dokąd zabrano bliskich.

Rakowiecka: wyzwolenie miasta nie oznaczało końca politycznych cel

Po wojnie więzienie mokotowskie stało się jednym z ośrodków represji komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Trzymano tu ludzi polskiego podziemia. W 1948 roku stracono Witolda Pileckiego — uczestnika oporu, który dobrowolnie trafił do Auschwitz, by działać w konspiracji. Później, w 1965 roku, na Rakowiecką trafili Jacek Kuroń i Karol Modzelewski z powodu „Listu otwartego do partii”, krytykującego system PZPR.

Historie te dzielą dziesięciolecia, lecz wspólny adres pokazuje, jak przestrzeń więzienia przechodziła od jednego systemu kontroli politycznej do drugiego. Nie można jednak mieszać okoliczności aresztowań, procesów i odpowiedzialności konkretnych władz.

Moczarski i Stroop: nie pojednanie, lecz próba zrozumienia mechanizmu zbrodni

Przed wojną Moczarski był dziennikarzem i prawnikiem; podczas okupacji działał w Armii Krajowej i uczestniczył w powstaniu warszawskim. Aresztowano go w sierpniu 1945 roku. Później fałszywie oskarżono go o współpracę z Niemcami — człowieka, który walczył z okupantem.

Jego współwięzień Jürgen Stroop był generałem SS kierującym stłumieniem powstania w getcie warszawskim w 1943 roku. Trzecim osadzonym był niemiecki policjant Gustav Schielke. Tak w małym pomieszczeniu znaleźli się dawny uczestnik oporu i ludzie nazistowskiego aparatu.

Według opisu Żydowskiego Instytutu Historycznego warunki były szczególnie upokarzające dla Moczarskiego: Stroop otrzymywał listy, paczki i lepsze wyżywienie, podczas gdy Polaka zabierano na przesłuchania i torturowano. Wspólna cela nie zrównywała ich położenia.

Moczarski zaczął jednak wypytywać Stroopa o dzieciństwo, karierę i przekonania. Interesował go nie tylko konkretny rozkaz, lecz droga do niego: jak kult przełożonych, ambicja kariery, ideologia rasowa i codzienne decyzje składają się na gotowość zabijania. Dlatego książka wykracza poza historię jednego więzienia: zbrodniarz ujawnia się przez własne wyjaśnienia, nie tylko wyrok.

Jeden z zapamiętanych epizodów dotyczy posłania. Według wspomnień Moczarskiego Stroop zaproponował mu łóżko jako przedstawicielowi zwycięskiego narodu. Moczarski odrzucił tę hierarchię. Nawet w celi Stroop tłumaczył stosunki między ludźmi panowaniem i podporządkowaniem; dla autora była to kolejna obserwacja jego światopoglądu.

„Rozmowy z katem” nie są stenogramem spisanym podczas rozmowy. Moczarski tworzył tekst po zwolnieniu w 1956 roku. Trzeba odróżniać udokumentowane uwięzienie, późniejsze wspomnienie autora i interpretację zachowania rozmówcy. Publikacje podają nawet różne liczby dni wspólnej celi: 225 lub 255. Nie używamy więc spornej liczby jako ścisłego faktu.

Trzy adresy, trzy różne rozmowy o mieście

Cytadela pokazuje Warszawę pod kontrolą imperium. Pawiak — niemiecki terror okupacyjny. Rakowiecka — powojenną rozprawę z przeciwnikami politycznymi, ale też więzienie nazistowskich zbrodniarzy. Wątki się przecinają, lecz nie stają się tą samą historią.

Najwyraźniej widać to w celi Moczarskiego i Stroopa. Wspólne mury nie zrównują biografii. Jeden był niesprawiedliwie prześladowanym uczestnikiem oporu, drugi odpowiadał za masowe zbrodnie. Zachowanie tej różnicy czyni ich rozmowę świadectwem historycznym, nie efektowną więzienną legendą.

Źródła i fotografie

Muzeum Niepodległości — historia X Pawilonu: https://muzn.pl/pl/about/cytadelas-history/
IPN — więźniowie Pawiaka i egzekucje w Palmirach: https://ipn.gov.pl/pl/aktualnosci/202780,Obchody-upamietniajace-84-rocznice-egzekucji-wiezniow-Pawiaka-w-Palmirach-21-cze.html
Żydowski Instytut Historyczny — tekst Przemysława Batorskiego o Moczarskim i Stroopie: https://www.jhi.pl/artykuly/2-marca-1949-kazimierz-moczarski-trafia-do-celi-z-jurgenem-stroopem-katem-getta-warszawskiego,572
IPN, „Tajemnice Rakowieckiej”: https://polska1918-89.pl/pdf/tajemnice-rakowieckiej,6243.pdf
Platforma edukacyjna ZPE — książka i czas jej powstania: https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/De7bky3Wt

Fotografie w ilustracji: współczesne więzienie mokotowskie przy Rakowieckiej (Wistula, CC BY-SA 3.0); Pawiak od Dzielnej, 1906 rok (domena publiczna); niemieckie obwieszczenie podpisane przez Stroopa o zakazie wstępu na teren dawnego getta, 1943 rok (domena publiczna, Wikimedia Commons). To osobne zdjęcia różnych miejsc i epok, nie obraz wspólnej celi.

Czytaj w źródle
TelegramWhatsAppViberFacebookXThreads
Komentarze

Ładowanie…

Bez rejestracji. Komentarze z linkami, numerami telefonów lub wulgaryzmami — po sprawdzeniu. Zasady